معماری نوین حکمرانی علم و فناوری؛ گذار به قابلیتمحوری و قدرتبنیان
رویداد راهبردی معماری نوین حکمرانی علم و فناوری کشور روز شنبه ۳ مرداد ۱۴۰۵ با حضور معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور، رئیس هیئت عامل صندوق نوآوری و شکوفایی، رؤسای پارکهای علم و فناوری، مدیران صندوقهای پژوهش و فناوری و دیگر فعالان زیستبوم نوآوری در سالن اجلاس سران تهران برگزار شد. هدف این رویداد، بازنگری در شیوه حکمرانی علم و فناوری و ترسیم مسیر جدید توسعه زیستبوم دانشبنیان کشور بود.
برگزارکنندگان این رویداد تاکید کردند که معماری جدید به معنای نادیده گرفتن دستاوردهای دو دهه گذشته نیست. با این حال، ادامه مسیر با شاخصها و روشهای فعلی نمیتواند پاسخگوی نیازهای اقتصادی، صنعتی و راهبردی کشور باشد. ازاینرو، سیاستگذاری علم و فناوری باید از گزارش عملکرد و افزایش شاخصهای کمی به سمت نتیجهمحوری، حل مسائل ملی و ایجاد اثر پایدار حرکت کند.
گذار از شاخصهای کمی به قابلیتهای پایدار
حسین افشین، معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور، در این رویداد سه مفهوم فناوری، نوآوری و قابلیت را از یکدیگر تفکیک کرد.
بر اساس این چارچوب، فناوری زمانی شکل میگیرد که یک محصول یا راهکار بر پایه دانش تولید شود. نوآوری زمانی اتفاق میافتد که آن فناوری بتواند ارزش اقتصادی، اجتماعی یا عمومی ایجاد کند. در مرحله بعد، هنگامی که این موفقیت تکرارپذیر، پایدار و توسعهپذیر شود، یک قابلیت ملی شکل میگیرد.
بنابراین، معماری نوین حکمرانی علم و فناوری صرفاً به دنبال افزایش تعداد شرکتها، محصولات یا پروژههای فناورانه نیست. هدف اصلی این رویکرد، ایجاد توانمندیهایی است که بتوانند در مقیاس وسیع به حل مسائل کشور، کاهش وابستگی و تقویت قدرت اقتصادی و فناورانه منجر شوند.
پارادایم قدرتبنیان چیست؟
در این رویداد، قدرتبنیان بهعنوان مرحله جدید سیاستگذاری علم و فناوری معرفی شد. این مفهوم به معنای حذف شرکتهای دانشبنیان یا کنارگذاشتن سیاستهای گذشته نیست؛ بلکه بر استفاده هدفمند از ظرفیتهای علمی و فناورانه برای ساخت قابلیتهای ملی تأکید دارد.
معماری قدرتبنیان بر پنج محور اصلی استوار است:
- مأموریتمحوری و تمرکز بر مسائل راهبردی
- قابلیتمحوری بهجای اجرای پروژههای مقطعی
- شبکهمحوری و همکاری دانشگاه، صنعت، دولت و سرمایهگذاران
- توسعه زیرساختهایی مانند داده، آزمایشگاه و توان پردازشی
- سرمایهگذاری در فناوریهایی که آینده اقتصاد و صنعت را شکل میدهند
در این چارچوب، مسیر توسعه از دانش و فناوری آغاز میشود و با ایجاد قابلیت، زیرساخت، پلتفرم، استاندارد و شبکه ارزش، به قدرت ملی میرسد.
تغییر حمایتها از نقاط پراکنده به زنجیره نوآوری
یکی از مهمترین تغییرات اعلامشده در رویداد معماری نوین حکمرانی علم و فناوری، عبور از حمایتهای منفرد و پراکنده است.
در سالهای گذشته، شرکتهای دانشبنیان، مراکز نوآوری، شتابدهندهها، صندوقهای پژوهش و فناوری، سرمایهگذاران خطرپذیر و شرکتهای سرمایهگذاری خطرپذیر شرکتی یا CVCها، اغلب بهصورت جداگانه حمایت میشدند. در رویکرد جدید، این بازیگران باید در قالب یک زنجیره هماهنگ به یکدیگر متصل شوند.
پارکهای علم و فناوری نیز در این معماری، نقش رهبر اکوسیستم را بر عهده خواهند داشت. پارکها باید ارتباط میان دانشگاهها، مراکز پژوهشی، شرکتهای دانشبنیان، صنایع، صندوقهای سرمایهگذاری و بازار را برقرار کنند تا مسیر تبدیل ایده به فناوری و فناوری به ارزش اقتصادی تکمیل شود.
قانون جهش تولید دانشبنیان؛ مبنای ارزیابی جدید
اسفندیار اختیاری، معاون سیاستگذاری و توسعه معاونت علمی، اعلام کرد که قانون جهش تولید دانشبنیان بهعنوان یکی از اسناد راهبردی معماری جدید مورد استفاده قرار خواهد گرفت.
بر این اساس، شاخصهای ارزیابی نهادهای زیستبوم، از پارکهای علم و فناوری تا صندوقهای سرمایهگذاری، باید با اهداف این قانون همراستا شوند. در نتیجه، ارزیابیها تنها بر تعداد شرکتها، طرحها یا خدمات ارائهشده متمرکز نخواهند بود و میزان اثرگذاری در حل مسائل کشور نیز اهمیت بیشتری پیدا میکند.
در این رویکرد، امنیت ملی فقط به حوزه دفاعی محدود نمیشود. امنیت غذایی، سلامت، درمان و پایداری زیرساختهای حیاتی نیز به توسعه فناوریهای داخلی وابستهاند. بنابراین، سیاستگذاری و سرمایهگذاری فناورانه باید ارتباط روشنتری با نیازهای واقعی و راهبردی کشور داشته باشد.
شکاف تامین مالی زیستبوم دانشبنیان
تأمین مالی، یکی دیگر از محورهای اصلی رویداد معماری نوین حکمرانی علم و فناوری بود.
اصغر نورالهزاده، رئیس هیئت عامل صندوق نوآوری و شکوفایی، اعلام کرد که بر اساس برآوردهای مرتبط با برنامه هفتم توسعه، مجموع نیاز مالی زیستبوم دانشبنیان حدود یکهزار و ۶۷۰ همت است. این در حالی است که تأمین مالی انجامشده در سال ۱۴۰۴ حدود ۸۵ همت اعلام شد.
همچنین در گزارش رسمی صندوق نوآوری و شکوفایی، منابع مورد نیاز برای تحقق سهم ۷ درصدی اقتصاد دانشبنیان از تولید ناخالص داخلی، نزدیک به هزار همت برآورد شده است. این ارقام، ضرورت ایجاد جهش در نظام تأمین مالی نوآوری را نشان میدهند.
رئیس هیئت عامل صندوق نوآوری، مسیر تحول نظام حمایت مالی را در سه نسل تشریح کرد. در نسل نخست، صندوق نوآوری خدمات را بهصورت مستقیم ارائه میکرد. در نسل دوم، شبکهای از نهادهای واسط و همکار شکل گرفت. اکنون در نسل سوم، هدف ایجاد یک نظام منسجم حکمرانی تأمین مالی با مشارکت صندوقهای پژوهش و فناوری، شبکه بانکی، بازار سرمایه، CVCها و سایر نهادهای مالی است.
توسعه ابزارهای نوین مالی و افزایش نقش CVCها
در نشست تخصصی تأمین مالی این رویداد، ابزارهایی مانند اوراق توسعه فناوری، اوراق زنجیرهمحور، فکتورینگ فناورانه، استفاده از داراییهای نامشهود بهعنوان وثیقه و مدلهای تأمین مالی مشارکتی مورد توجه قرار گرفتند.
نخستین تجربه فکتورینگ فناورانه با حجم ۳۰۰ میلیارد تومان اجرا شده است. همچنین پذیرش داراییهای نامشهود در نظام بانکی و بازار سرمایه، بهعنوان یکی از زیرساختهای آینده تأمین مالی شرکتهای فناور مطرح شد.
در همین چارچوب، صندوقهای پژوهش و فناوری، VCها و CVCها باید از تأمین مالی چند شرکت به سمت توسعه ظرفیتهای ملی و زنجیرههای راهبردی حرکت کنند. این تغییر میتواند نقش سرمایهگذاران شرکتی را در اتصال فناوری به صنعت، بازار و نیازهای واقعی کشور تقویت کند.
معاون علمی رئیسجمهور همچنین از برنامه آغاز فعالیتهای تأمین مالی ارزی شرکتهای دانشبنیان از سال ۱۴۰۶ و هماهنگی با مرکز مبادله ارز و طلای ایران خبر داد. این برنامه هنوز در مرحله طراحی و هماهنگی قرار دارد.
تصویری از ظرفیت اقتصادی زیستبوم دانشبنیان
بر اساس آمار ارائهشده در این رویداد، درآمد شرکتهای دانشبنیان در سال ۱۴۰۴ به حدود ۳۲۰۵ همت رسیده است. مجموع صادرات شرکتهای فعال در زیستبوم فناوری نیز ۲.۷ میلیارد دلار اعلام شد که حدود ۷۰۰ میلیون دلار آن به محصولات دارای فناوری بالا اختصاص داشت.
همچنین حدود ۱۷ همت پروژه در قالب اعتبار مالیاتی تحقیق و توسعه به تصویب رسیده است. این سازوکار به شرکتها اجازه میدهد بخشی از هزینههای تحقیق و توسعه خود را بر اساس ظرفیتهای قانون جهش تولید دانشبنیان، از محل مالیات عملکرد جبران کنند.
این آمار نشان میدهد که زیستبوم دانشبنیان از ظرفیت اقتصادی قابلتوجهی برخوردار است. بااینحال، تبدیل این ظرفیت به رشد پایدار، کاهش وابستگی و حل مسائل راهبردی، به هماهنگی بیشتر میان سیاستگذاران، سرمایهگذاران، صنایع، دانشگاهها و شرکتهای فناور نیاز دارد.
نقش معماری نوین حکمرانی علم و فناوری در آینده سرمایهگذاری
معماری جدید، جهتگیری سرمایهگذاری فناورانه را از حمایت پروژههای منفرد به سمت ایجاد زنجیرههای کامل و قابلیتهای پایدار تغییر میدهد.
از منظر سرمایهگذاری خطرپذیر شرکتی، این رویکرد میتواند به معنای تمرکز بیشتر بر فناوریهایی باشد که علاوه بر بازده مالی، حلقهای از زنجیره ارزش را تکمیل میکنند، زیرساخت مشترک ایجاد میکنند یا یک وابستگی راهبردی را کاهش میدهند.
در حوزههایی مانند سلامت، زیستفناوری، کشاورزی و امنیت غذایی، معیار اصلی دیگر صرفاً تولید یک محصول جدید نیست. مقیاسپذیری، دسترسی به بازار، توسعه زیرساخت، تربیت نیروی انسانی، تابآوری زنجیره تأمین و امکان تکرار موفقیت نیز باید در تصمیمگیری سرمایهگذاری مورد توجه قرار گیرند.
رویداد معماری نوین حکمرانی علم و فناوری را میتوان آغاز مسیری دانست که در آن، علم و فناوری نه فقط بر اساس حجم فعالیتها، بلکه بر اساس میزان اثرگذاری آنها بر اقتصاد، صنعت، امنیت و قدرت ملی ارزیابی خواهند شد.